Εγκαινιάσθηκε ως πολιτιστικός χώρος πλέον το παλιό Δημοτικό Σχολείο της Παλαιάς Φώκαιας.
Μια σεμνή τελετή με πολλή συγκίνηση επισφράγισε την δημιουργία ενός χώρου με πολλή συναισθηματική αλλά και ιστορική αξία για τους ντόπιους αλλά και τον Δήμο Σαρωνικού.
«…οι πικραμένοι άνθρωποι είναι στο βάθος οι πιο αισιόδοξοι: επειδή σ' αυτούς έμεινε ακόμα το προνόμιο ν' αγαπούν, να πιστεύουν στον άνθρωπο και στη ζωή, το προνόμιο να κυνηγούνε χίμαιρες….»
«…—Το αλάτι! Το αλάτι! Κοιτάξτε λοιπόν κει κάτω!
Οι άσπρες κολόνες των αλυκών, ακίνητο και ανέκφραστο μνημείο, παίζαν με τη σιωπή του βάθους και με το φως. Τίποτα δεν μπορούσε να είναι πιο ακίνητο και πιο ανέκφραστο από αυτό στο ξερό τοπίο.
Όμως για τους ανθρώπους τούτους οι κολόνες γίνονταν μονομιάς μαγεία, πλέαν πάνω στο κύμα και στα βουνά, πέρα, κατά τη μακρινή πατρίδα, εκεί όπου ίδιες κολόνες άσπριζαν, ίδιες σαν αυτές εδώ.
Ήταν ένα ξαφνικό ανασάλεμα της μνήμης και της καρδιάς, ένα μακρινό μήνυμα απ' την εφέστια γη.
—Ας είσαι βλογημένος! φώναζαν στο Θεό. Τουλάχιστο είναι αυτό εκεί, — και δείχναν το αλάτι….»
Αυτά τα γραφόμενα στην «Γαλήνη» του Ηλία Βενέζη μαρτυρούν των ξεριζωμένων το δρομολόγιο από τον Πειραιά στον τόπο με τις Αλυκές όπου θα έστηναν την νέα τους πατρίδα. Κι άκουσα απόψε πώς τα πρώτα παιδιά που πήγαν στο Παλαιό Δημοτικό Σχολείο της Παλαιάς Φώκαιας είχαν γεννηθεί στον Πειραιά, την Μυτιλήνη, και αλλού… Μα μήπως κάποιες προσφυγοπούλες δεν έμελλε να τα γεννήσουν στις πόλεις αυτές; Τί νόημα έχει η αναφορά; Οι άνθρωποι που ήρθαν να κατοικήσουν στον τραχύ τούτο τόπο, όπως αναφέρει ο Ηλίας Βενέζης, με τα λιγοστά ξερά πηγάδια και τις αλατιές, ήρθαν εδώ γιατί ήξεραν από «αλάτι»…
Άλλωστε και το 1914, κατά τον πρώτο Διωγμό των Φωκιανών από την γενέτειρά τους στα παράλια της Μικράς Ασίας, «στην Ελλάδα εγκαταστάθηκαν 18.000 περίπου Φωκιανοί και κάτοικοι των κοντινών χωριών (Γκερένκιοϊ, Σερέκιοϊ, Τσακμακλί). Από αυτούς οι 6.000 Φωκιανοί εγκαταστάθηκαν στη Μυτιλήνη, οι 3.000 στην Θεσσαλονίκη, οι 1.600 στην Αθήνα και τον Πειραιά, στην Εύβοια 150 και οι υπόλοιποι στο Ηράκλειο και τα Χανιά της Κρήτης, στην Καβάλα, την Χίο, τον Βόλο κ.α.»….
«…Και όταν ο ελληνικός στρατός απελευθέρωσε μετά από αιώνες τα δυτικά μικρασιατικά παράλια τον Μάιο του 1919 οι περισσότεροι των Φωκιανών επέστρεψαν στις πατρίδες τους βρίσκοντας λεηλατημένα σπίτια και περιουσίες. Υπολογίζεται ότι από τις 18.000 Φωκιανών προσφύγων επέστρεψαν οι 11.000 και άρχισαν μια νέα ζωή που διακόπηκε απότομα και απρόσμενα με την Μικρασιατική καταστροφή, το 1922.»
«…Η πλειοψηφία, όμως των Φωκιανών εγκαταστάθηκε στην Παλαιά Φώκαια Αττικής 2.500 περίπου δύστυχων προσφύγων, ενώ 1.800 Φωκιανοί εγκαταστάθηκαν στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής. Οι πρόσφυγες αυτοί διατήρησαν και τα ονόματα των πατρίδων τους. Μία άλλη μικρότερη ομάδα Φωκιανών μαζί με Τσαμακλιώτες εγκαταστάθηκε στο Χαϊδάρι Αττικής.
ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΤΟΥ 2026
Αλλά ας σταθούμε εδώ που ήρθαμε σήμερα. Στην αυλή του Παλιού Δημοτικού Σχολείου Παλαιάς Φώκαιας. Η μνήμη, έτσι όπως ξεπηδάει από τις εξιστορήσεις σε κάνει να περιμένεις να μάθεις κι άλλα. Μα σήμερα, στα εγκαίνια του Πολιτιστικού – Ιστορικού Κέντρου του Δημοτικού Σχολείου 1932- 1982, δεν μάθαμε κάτι καινούργιο, δεν ακούσαμε μικρές ιστορίες άλλοτε μαθητών, δεν πήγαμε πίσω στο χρόνο, παρά μόνον όταν κόπηκε η κόκκινη κορδέλα, οι φωτογραφίες στους φρεσκο-επισκευασμένους και βαμμένους τοίχους του έκαναν αναφορά! 
ΕΧΤΙΣΑΝ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΑ
Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες μετά την Καταστροφή του 1922 και την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών έχτιζαν εκκλησίες και σχολεία στους νέους τους οικισμούς για να διασφαλίσουν την επιβίωση της ταυτότητάς τους, να διατηρήσουν τη μνήμη των «αλησμόνητων πατρίδων» και να οργανώσουν τη νέα τους ζωή.
Αυτό, από μόνο του, λέει πόσο σημαντικό ήταν για αυτούς που μεγάλωσαν στα παράλια της Ιωνίας, ο νέος τόπος που θα ζούσαν να είχε εκκλησία και σχολείο! Οι εκκλησίες και τα σχολεία λειτούργησαν ως πυρήνες κοινωνικής συνοχής, βοηθώντας τους πρόσφυγες να ξεπεράσουν το τραύμα του ξεριζωμού και να ενσωματωθούν στην Ελλάδα, διατηρώντας ταυτόχρονα την ιδιαίτερη μικρασιατική τους ταυτότητα.
ΟΠΩΣ ΣΤΗΝ ΑΛΗΣΜΟΝΗΤΗ ΠΑΤΡΙΔΑ
«Η Αγία Ειρήνη ήταν ο κεντρικός ναός της Παλαιάς Φώκαιας. Ο ναός είχε κτισθεί πριν το 1797, οπότε έγιναν επισκευές. Το 1914, στον πρώτο διωγμό, ο ναός λεηλατήθηκε και υπέστη πολλές ζημιές και κυρίως το περίφημο ξυλόγλυπτο τέμπλο του, που ήταν όμοιο με αυτό της Αγίας Φωτεινής της Σμύρνης. Όταν επέστρεψαν οι Παλαιοφωκιανοί το 1919 επισκεύασαν τον ναό με δική τους δαπάνη και με την συνδρομή του Δήμου Μασσαλίας, που πολύ βοήθησε τους Φωκιανούς σ’ αυτή την δραματική περίοδο του βίου τους και εν προκειμένω τον μητροπολίτη Σμύρνης ιεροεθνομάρτυρα Χρυσόστομο Καλαφάτη. Από την ιστορία του ναού γνωρίζουμε ότι αριστερός ψάλτης την διετία 1870-1872 ήταν ο περίφημος Χατζημπάρμπας, ηλικίας 80 ετών, που πριν ήταν ψάλτης στον κοιμητηριακό ναό των πλουσίων του Αγίου Κωνσταντίου, δεξιός ψάλτης ήταν ο Μαστρο-Μάρκος και ιερείς οι Παπά-Κάντος και Παπα-Κουτέλας επί εφορίας Φραντζέσκου.97»
Από τα πρώτα μελήματα των Φωκιανών λοιπόν ήταν να χτίσουν την εκκλησία και το σχολείο τους. Η εκκλησία ιδρύθηκε μόλις το 1932 και αφιερώθηκε στην Αγία Ειρήνη, όπως άλλωστε και στην Μικρασιατική Φώκαια.
Για την κατασκευή της Αγίας Ειρήνης οι Φωκιανοί χρησιμοποίησαν την ξυλεία που περίσσεψε, όταν άρχιζαν σιγά-σιγά να μετατρέπουν τις ξύλινες παράγκες τους σε πλινθόκτιστα σπιτάκια. Στη συνέχεια στη δεκαετία του '50, είχαν πλέον τη δυνατότητα να ανακατασκευάσουν την εκκλησία και να τη λειτουργήσουν πιο οργανωμένα.
Για την ίδρυση του σχολείου οι Φωκιανοί βοηθήθηκαν από τους ευρισκόμενους στην Αμερική (Weirton) συμπατριώτες τους, αλλά και από την Κοινότητα Καλυβίων.
Ακούσαμε τον κο Τσαλικίδη Μανώλη, που είχε, όπως ακούσαμε, την ιδέα για την διάσωση του Σχολείου και την λειτουργία του ως Πολιτιστικό Κέντρο το 2014, να περιγράφει τα γεγονότα χωρίς να αναφερθεί και αυτή τη φορά στις πηγές του. (Η προηγούμενη, που τον ακούσαμε, ήταν κατά την εισήγησή του στο ΙΗ΄ Συνέδριο της Εταιρείας Μελετών Νοτιανατολικής Αττικής).
ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΟΥ ΜΕΝΟΥΝ
«Στο βιβλίο του «Γαλήνη», ο Ηλίας Βενέζης περιγράφει με λυρισμό και πάθος την εγκατάσταση προσφύγων και Φωκιανών στην Ανάβυσσο, όπου τον Δεκέμβριο του 1922 εγκαταστάθηκε ο πρώτος Φωκιανός. Επρόκειτο για τον αρχιτεχνίτη των αλυκών της Π. Φώκαιας, Χρήστο Καραπιπέρη, που στην πρώτη προσφυγιά 1914-1919 είχε εργαστεί στις αλυκές Αναβύσσου, οι υπεύθυνοι της οποίας εκτιμώντας τις γνώσεις του στις αλυκές τον κάλεσαν να εργασθεί στις δικές τους αλυκές. Ο Καραπιπέρης κάλεσε 30-40 Φωκιανούς, της Δραπετσώνας, που ήταν και αυτοί καλοί γνώστες των αλυκών και έτσι δημιουργήθηκε ο πρώτος πυρήνας της Παλαιάς Φώκαιας Αττικής, στην οποία σταδιακώς άρχισαν να φθάνουν και Φωκιανοί, εκτός αυτών της Δραπετσώνας, και από άλλα μέρη. Έτσι ως τον Ιούλιο του 1924 είχαν εγκατασταθεί 160 οικογένειες Φωκιανών….»
«…. Οι πρόσφυγες μάλιστα πολύ ενωρίς, τον Νοέμβριο του 1924, ίδρυσαν τον “Πανφωκαϊκό Σύλλογο ο Πρωτεύς” με πρώτο Πρόεδρο τον στρατιωτικό γιατρό Βασίλειο Τζούρο. Ο Σύλλογος σκοπό είχε την αλληλοβοήθεια των Φωκιανών, την λύση των προσφυγικών προβλημάτων, την περισυλλογή της τέως κοινοτικής περιουσίας, την μόρφωση των νέων.164 Για παράδειγμα οι Φωκιανοί πρόσφυγες είχαν να αντιμετωπίσουν τους εντόπιους της Κερατέας και των Καλυβίων που εκμεταλλεύονταν την περιοχή Αναβύσσου, που της είχε παραχωρηθεί προς εκμετάλλευση από τον Οργανισμό Διαχείρισης Εκκλησιαστικής Περιουσίας (Ο.Δ.Ε.Π.). Αρκετοί από τους εντοπίους εργάζονταν και στις αλυκές και με την άφιξη των προσφύγων, ιδίως μάλιστα των τεχνιτών των αλυκών, βρήκαν ανταγωνιστές αυτούς τους άξιους και ικανούς πρόσφυγες. Ο Θανάσης Παπουτσής, μέλος του «Πανφωκαϊκού Συλλόγου», διηγείται: “Εκτός από την αγριάδα της φύσης, αντιμετωπίσαμε και τη σκληρότητα των ανθρώπων. Οι αλβανόφωνοι ντόπιοι του χωριού Καλύβια δε μας χώνευαν. Μια βραδιά καμμιά δεκαριά από αυτούς μεθύσανε, οπλιστήκανε και μπήκαν σε κάρρα να έρθουν να μας πετάξουν στη θάλασσα. Στο δρόμο βρέθηκε κάποιος δικός τους και τους συμβούλεψε να γυρίσουν πίσω”. …»
«… ίδρυσαν τον Οκτώβριο του 1925 την Προσφυγική Ομάδα Παλαιάς Φώκαιας που ήταν ένα είδος συνεταιρισμού που εξελίχθηκε το 1932 στον Συνεταιρισμό Αποκαταστάσεως Ακτημόνων Καλλιεργητών.169 Η ίδρυση του Συνεταιρισμού αυτού υπήρξε καθοριστική για την πορεία των Φωκιανών της Αναβύσσου, καθώς τα μέλη του έδωσαν αγώνες για την αξιοποίηση της κοινοτικής περιουσίας, την κατασκευή δρόμων, την ανέγερση εκκλησίας και σχολείου, την κατανομή της προσωπικής εργασίας, την σχέση τους με τους εντόπιους, την κατασκευή πλίνθινων έστω οικιών, την λύση του προβλήματος της υδροδότησης κ.α»
Μέχρι το σχολικό έτος 1981-82 το 1ο Δημοτικό Σχολείο Παλαιάς Φώκαιας στεγαζόταν στο παλιό Δημοτικό Σχολείο επί της Λ. Σουνίου, το οποίο είχε χτιστεί, όπως αναφέρουμε και πιο πάνω, από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες. Η ιστορία του σχολείου ξεκινάει από τις 7/9/1933 ημερομηνία κατάθεσης αίτηση σχολείου από το κράτος από τον τότε πρόεδρο του προσφυγικού συνδέσμου Φωκαέων κ. Αθανασίου Παπουτσή.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ κας ΖΑΧΑΡΩΣ ΦΡΑΤΖΕΣΚΟΥ
ΣΑΡΩΝΙΚΟΣNEWS-ΣΟΦΙΑ ΔΙΓΕΝΗ-ΚΟΛΙΟΤΑΣΗ: Θέλω τώρα λοιπόν να μου πείτε από το ΄82 που το σχολείο δεν λειτουργούσε πλέον σαν σχολείο τι έχει συμβεί και φτάνουμε και στις μέρες μας αλλά να μου τα πείτε λίγο ένα, δύο, τρία κάποια σημαντικά πράγματα.
ΖΑΧΑΡΩ ΦΡΑΤΖΕΣΚΟΥ: Είναι λίγα αλλά είναι σημαντικά. Το ΄89 καταφέρνουμε με χρήματα των κατοίκων και με μία βοήθεια από την Γραμματεία Νέας Γενιάς και κάνουμε το σχολείο Κέντρο Νεότητας. Ήταν ένας εμπνευσμένος άνθρωπος ο Ροδάμανθης Στάμος στον Εξωραΐστικο Σύλλογο Αγία Ειρήνη και εγώ ήμουνα Γενική Γραμματέας. Έτρεχα στο Λαλιώτη, έτρεχα από εδώ, έτρεχα από εκεί. Εκείνος ήταν δραστήριος έπιαναν χέρια του και κάνουμε ένα Κέντρο Νεότητας αξιολογότατο. Είχαμε μέσα μπιλιάρδο για τα παιδιά, βιβλιοθήκη, ένα μπαράκι και τα λοιπά. Στο προαύλιο κάναμε δημοτικούς χορούς, παραδοσιακούς. Στεγάζονταν δύο σύλλογοι. Κάποια στιγμή συνέβησαν τα γνωστά τα ελληνικά ο ένας έτσι, ο άλλος αλλιώς και το σχολείο, το Κέντρο Νεότητας κλείνει. Έκλεισε το 1999. Το τι προσπάθειες έκανα τότε να πείσω τους προέδρους, να πείσω τους αρμοδίους να το ανοίξουν. Αλλά δυστυχώς.
Το Παλαιό Δημοτικό Σχολείο Παλαιάς Φώκαιας, που ιδρύθηκε το 1932, δεν είναι απλώς ένα παλιό κτίριο. Είναι ένα ιστορικό αποτύπωμα της εγκατάστασης των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής και της συλλογικής τους επιλογής να επενδύσουν στην παιδεία, ακόμη και μέσα σε συνθήκες στερήσεων. Για δεκαετίες αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την τοπική κοινωνία. Ωστόσο, μετά τη διακοπή της εκπαιδευτικής του λειτουργίας, το κτίριο γνώρισε περιόδους εγκατάλειψης και αποσπασματικής αξιοποίησης, παρά τις επανειλημμένες επισημάνσεις για την ανάγκη προστασίας και ανάδειξής του.
Η αποκατάσταση και επαναλειτουργία του κτιρίου φέρει τη σφραγίδα της σημερινής δημοτικής αρχής υπό τον δήμαρχο Δημήτρης Παπαχρήστου, η οποία επέλεξε να επενδύσει στη διατήρηση της τοπικής ιστορίας και στη μετατροπή του σχολείου σε έναν σύγχρονο πυρήνα πολιτισμού.
Η πρόσφατη αποκατάσταση και επαναλειτουργία του ως πολιτιστικού χώρου δημιουργεί εύλογες προσδοκίες. Ταυτόχρονα, όμως, φέρνει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα: θα αποτελέσει το Παλαιό Σχολείο έναν ζωντανό οργανισμό πολιτισμού ή θα επαναλάβει τον κύκλο της υπολειτουργίας και της φθοράς;
ΠΗΓΕΣ:
ΒΑΣΙΛΙΚΗ Δ. ΑΝΤΩΝΙΟΥ, Σύμβουλος Καθηγητής Αθ. Ε. Καραθανάσης.
Ζαχαρώ Φρατζέσκου-Παπαδοπούλου, τ. Υ/νρια ΕΤΒΑ, τ. Αντιπρόεδρος Κοιν. Π. Φώκαιας, Σύμβουλος Δημοσίων Σχέσεων
ΔΕΙΤΕ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΩΝ:
ΣΤΕΛΛΑΣ ΜΠΕΚΑ, Πρέδρου Κοινότητας Π. ΦΩΚΑΙΑΣ
ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ, Δήμαρχου Σαρωνικού
ΜΑΝΩΛΗ ΤΣΑΛΙΚΙΔΗ, π. Προέδρου της Κοινότητας Παλαιάς Φώκαιας
ΖΑΧΑΡΩΣ ΦΡΑΤΖΕΣΚΟΥ, προέδρου της ΦΩΚΑΕΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ
ΓΙΑΝΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, π. Αντιδημάρχου Τεχνικών Έργων Δήμου Σαρωνικού και Δημοτικού Συμβούλου της Αντιπολίτευσης
ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΕΠΠΑ, π. Αντιπεριφερειάρχη Οικονομικών Περιφέρειας Αττικής
ΠΕΤΡΟΥ ΦΙΛΙΠΠΟΥ, π. Αντιπεριφερειάρχη Ανατολικής Αττικής, πρώην Δημάρχου Σαρωνικού
