1929 - 2022
2013 Γράφω για την μεγάλη ηθοποιό Ειρήνη Παππά ένα αφιέρωμα που δεν δημοσιεύθηκε ποτέ ... αλλά σήμερα που η Ειρήνη Παππά έφυγε από τη ζωή και βρίσκεται στα χέρια του Θεού έκρινα ότι στο δικό μου ιστότοπο αυτή η αναφορά θα αξιολογηθεί απο τους ζωντανούς ως "γεγονός".
ΕΙΡΗΝΗ ΠΑΠΠΑ
«Ο έρωτας είναι σαν το θάνατο ...είναι και οι δύο γεγονότα»
Της Σοφίας Διγενή- Κολιοτάση
H Ειρήνη Παππά είναι η Ηλέκτρα, η Αντιγόνη, η Κλυταιμνήστρα, η Μήδεια, Ελένη της Τροίας, η χήρα στον Ζορμπά, η γιαγιά της Ερέντιρα, η Μπουμπουλίνα, η αγωνίστρια Μαρία Παπαδήμου. Υποδύεται με την ίδια συγκλονιστική απλότητα πρόσωπα ταυτόχρονα φωτεινά και σκοτεινά, οικεία και απόκοσμα, μαγικά και μητρικά, δυναμικά και αδύναμα. Επιβλήθηκε στον παγκόσμιο κινηματογράφο χάρη του ταλέντου της και της μορφής της που παραπέμπει σε αρχαία ελληνική τραγωδία. Οι ερμηνείες της, κάθε φορά διαφορετικές, πολύπλευρες και στέρεες σε κρατούν κοντά στο είδωλο με την τόση λάμψη και διαχρονικότητα.
Η Ειρήνη Παππά επέλεξε να ζει στον κόσμο της μοναξιάς της τα τελευταία χρόνια. Μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Χάρη σε αυτή την δημοσιότητα όπως λέει έζησε «μεγάλες στιγμές αλλά και τεράστιες πίκρες». Θυμάται τον ρόλο της ως η χήρα του Ζορμπά που έγινε αφορμή να γίνουν οι ομορφιές της Ελλάδα γνωστές σε όλο τον κόσμο:
«Όλα έγιναν μετά τον Ζορμπά και το «Ποτέ την Κυριακή», που έφεραν τα δισεκατομμύρια στον τουρισμό μας. Ρωτάτε, τι επεφύλαξε σε μένα θεατρικά, η δεκαετία του 60. Έπαιξα στη Νέα Υόρκη ( μετά το That summer – that fall ) τις Τρωάδες που ανέβασε ο Κακογιάννης. Η εμπορική επιτυχία ήταν τεράστια, το ίδιο και η καλλιτεχνική, αφού η τραγωδία αυτή «έζησε» στην Αμερική τρία συνεχή χρόνια. Προηγουμένως είχα παίξει στο ίδιο θέατρο την Ιφιγένεια στην Αυλίδα. Ήταν η εποχή του Βιετνάμ και όταν φώναζα στον άντρα μου που έφευγε για τον πόλεμο «φόνος!», ο κόσμος ξεσπούσε σε λυγμούς, άλλαζε ο φωτισμός στη πλατεία από τα μαντήλια, ήταν σπαραγμός. Τους άκουγα που βογκούσαν!»
Να παίζω εμένα!
Την ανακάλυψε ο θρυλικός παραγωγός ταινιών και σεναριογράφος Ελία Καζάν. Ο Federico Fellini ήταν ένα τεράστιος διαφημιστής του έργου της. Ήταν στενή φίλη της μεγάλης ηθοποιού Κάθριν Χέρμπον με την οποία πρωταγωνίστησε στις «Τρωάδες» Η Χέρμπον είχε πεί κάποτε ότι η Ειρήνη Πάππα είναι «μία από τις καλύτερες ηθοποιούς στην ιστορία του κινηματογράφου». Ο ρόλος της στην «Ηλέκτρα», της χάρισε το 1962 το Βραβείο Καλύτερου Γυναικείου Ρόλου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Το 1969 η Ειρήνη Παππά κερδίζει το βραβείο "Oscar" για την ερμηνεία της στην ταινία "Ζ", με σκηνοθέτη τον διάσημο Έλληνα Κώστα Γαβρά. Και τα βραβεία δεν σταματούν εδώ όμως εκείνη:
«Ποτέ δεν θέλησα να παίξω αισθησιακούς ρόλους ή ρόλους επιθυμητών γυναικών. Αυτό που ήθελα πάντα είναι να παίζω εμένα! δηλαδή την ανεξάρτητη αγωνίστρια!»λέει.
Ο πατέρας της, Λελέκου ήταν το πραγματικό επίθετό της, ήταν καθηγητής κλασσικού δράματος και ήταν ο άνθρωπος που τη βοήθησε να διαμορφώσει την προσωπική της άποψη για τον χώρο της τέχνης και των γραμμάτων.
Ως παιδί συνήθιζε να φτιάχνει κούκλες από κουρέλια και ξυλαράκια. Θυμάται πως η μητέρα της Ελένη, την αγκάλιαζε το βράδυ τρυφερά και της έλεγε παραμύθια για βασιλιάδες και πριγκίπισσες και τη βοήθησε να διαμορφώσει την έντονα δημιουργική της φαντασία. Έτσι ξεκίνησε να φτιάχνει τα δικά της παραμύθια γράφοντας όμορφα κείμενα και ποιήματα.
Παρακολούθησε μαθήματα υποκριτικής στην Εθνική Σχολή Κλασσικού Θεάτρου στην Αθήνα, και από την ηλικία των 15 χρόνων, ξεκίνησε να εργάζεται ως ραδιοφωνική παραγωγός, τραγουδίστρια και χορεύτρια σε καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Συμμετέχει σε παραγωγές του Εθνικού Θεάτρου και γίνεται γρήγορα γνωστή για τις ερμηνείες της σε αρχαίες τραγωδίες. .
Δεν είναι τυχαίο όπως γράφει ο ξένος τύπος το ότι: «όλοι οι Ιταλοί, συνεχίζουν να θυμούνται την Ειρήνη Παπά, για την ερμηνεία της στην «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Φράνκο Ρόσσι, έστω και αν έχουν περάσει, από τότε, πέντε δεκαετίες».
Ακριβώς για αυτό η Ειρήνη Παππά έχει διακριθεί ως επίτιμος διδάκτωρ Γραμμάτων και Τεχνών από το Πανεπιστήμιο της Ρώμης το 2001. Ενώ το 2002 της δόθηκε το «Βραβείο Γυναίκα της Ευρώπης», μια τιμή που παραχωρείται στις γυναίκες που έχουν μια μεγάλη συμμετοχή στην διάδοση του «Ευρωπαϊκού πολιτισμού». Εκτός από τη λαμπρή καριέρα που σημείωσε η Ειρήνη Παπά ακολούθησε τη διαδρομή της Μελίνας Μερκούρη και καθιέρωσε τον εαυτό της και ως μία αξιοσημείωτη τραγουδίστρια. Το 1979, απελευθέρωσε το ταλέντο της σε μια σόλο παρουσία στο άλμπουμ με τίτλο «Ωδές», που περιλαμβάνουν ελληνικά δημοτικά τραγούδια, όπως το κλασικό κομμάτι "Σαράντα Παλικάρια", όπου συνεργάστηκε με τον βραβευμένο με Όσκαρ Έλληνα συνθέτη και ενορχηστρωτής Βαγγέλη Παπαθανασίου. Το 1986, Παπάς κυκλοφόρησε ένα ακόμη άλμπουμ με τίτλο «Ραψωδίες», που αποτελείται από βυζαντινούς λειτουργικούς ύμνους, όπως μια εκπληκτική διασκευή του "Χριστός Ανέστη".
Η ίδια με την μετριοφροσύνη που την διακρίνει δηλώνει ότι δεν κέρδισε ποτέ η ίδια Όσκαρ. Αλλά πιο σημαντικό για εκείνη είναι το γεγονός ότι: «Ποτέ δεν έχω κερδίσει ένα Όσκαρ ... και τα 'Οσκαρ ποτέ δεν κέρδισαν την Ειρήνη Παππά. Η Ειρήνη Παπά για την ενεργό δράση και το έργο της έχει κερδίσει την αγάπη και τον θαυμασμό του κόσμου, των συμμαθητών της, των οπαδών του ζωντανού Αρχαίου Δράματος, το οποίο γνώρισε στο ελληνο-αμερικανικό και παγκόσμιο ακροατήριο.»
Ο ΜΥΣΤΙΚΟΣ ΕΡΩΤΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΡΛΟΝ ΜΠΑΡΝΤΟ
Η προσωπική ζωή της Ειρήνης Παππά υπήρξε πάντα θέμα των εφημερίδων και των περιοδικών κάθε εποχής. Έγραψαν ότι ήταν σύντροφος του Άρη Βελουχιώτη, τα χρόνια της Αντίστασης. Ότι απέκτησε μαζί του μία κόρη αλλά η ίδια ποτέ της δεν το αποδέχθηκε. Οι δηλώσεις της άκρως λακωνικές πάνω στο θέμα. Μέσω της δικηγόρου της, αποστέλλει δελτίο τύπου σε όλες τις εφημερίδες υπογραμμίζοντας πως όλα αυτά ήταν αναληθή. «Το δικαίωμα της κ. Μακρυγιάννη να ασκήσει αγωγή έχει αποσβεστεί από το 1995, διότι η ίδια ισχυρίζεται στο βιβλίο που εξέδωσε, ότι πληροφορήθηκε το 1994 από τους ήδη αποβιώσαντες γονείς της ότι είναι "παιδί της Παπά και του Βελουχιώτη". Πλην της μαρτυρίας των γονέων της, κανένα άλλο αποδεικτικό στοιχείο δεν προσκόμισε η κ. Μακρυγιάννη για να θεμελιώσει την αγωγή της». Το διάστημα 1942-45 η κορυφαία ελληνίδα ηθοποιός -από στοιχεία που έδωσε στην δημοσιότητα η δικηγόρος της- φοιτούσε σε σχολεία στην Αθήνα και παράλληλα στη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου. «Περαιτέρω αποδείξαμε προσκομίζοντας όλες τις βιογραφίες του 'Αρη Βελουχιώτη ότι δεν υπάρχει καμιά αναφορά σ' αυτές ή οπουδήποτε αλλού ότι εκείνος απέκτησε παιδί την περίοδο».
Όμως όπως αποκάλυψε και παραδέχθηκε η ίδια το 2005 ο μεγάλος έρωτας της ζωής της υπήρξε ο Μάρλον Μπάρτον. «Ο έρωτας είναι σαν το θάνατο ...είναι και οι δύο γεγονότα. Ο Μάρλον Μπάρτον ήταν ο μυστικός έρωτας της ζωής μου! Μου άρεσε ο Μάρλον Μπράντο, μου άρεσε πραγματικά, είχαμε μια ιστορία, μπορώ να πω μια μακρόχρονη σχέση. Τον σεβάστηκα και δεν μίλησα ποτέ. Και ίσως κάνω κακό να μιλήσουμε γι ' αυτό τώρα που αυτός δεν μπορεί να διαφωνήσει μαζί μου, αλλά ομολογώ ότι αισθάνομαι ότι έχω το δικαίωμα τώρα επειδή είναι στο απόλυτο, μακριά από όλα, ανήκει σε όλους.»λέει και συνεχίζει: «Συναντηθήκαμε στην Ιταλία. -Πρέπει να πω ότι η Ιταλία είναι μια χώρα που έχει χαρακτηρίσει συχνά τις επιλογές μου, έχει επηρεάσει την καριέρα μου, ήταν το δεύτερο σπίτι μου. – Εκείνος ήταν 30 ετών και εγώ ήμουν 24. Ήταν το μεγάλο πάθος της ζωής μου! Είχε εμπειρία, γοητεία, θα πρέπει να γράψετε ένα ολόκληρο βιβλίο να εξηγήσει τι ήταν για μένα αυτός ο άνθρωπος και αυτός ο εξαιρετικός ηθοποιός. Διέθετε μια μεγάλη νοημοσύνη, μια τεράστια σαγηνευτική δύναμη, ένα ξεχωριστό πρόσωπο!»
Απαντώντας στο γιατί δεν το έμαθε ποτέ κανείς η Ειρήνη Πάππα λέει: "Δεν θέλαμε να μοιραστούμε με κανέναν την αγάπη αυτή, η οποία ήταν όχι ένα πραγματικό μυστικό, ιδιωτικό, αλλά ανήκε σε μας."
ΖΕΙ ΜΟΝΗ
Η Ειρήνη Παππά ζει εντελώς μόνη. Έστησε δικό της θέατρο στην Πορτογαλία όπου ανεβάζει και διδάσκει Αρχαία Τραγωδία. Μαζί με τον ανιψιό της σκηνοθέτη Μανούσο Μανουσάκη έγραψαν το σενάριο της σειράς «Ατρείδες». Ο μύθος της καταραμένης οικογένειας των Ατρειδών είναι μια επίκαιρη ιστορία. Η ιδέα ήταν της Ειρηνης Παππά και όπως αναφέρει ο σκηνοθέτης «είναι πολύτιμη σύμβουλος σε όλα αυτά τα πράγματα που γίνονται». Και συνεχίζει: «Είναι τεράστιο εγχείρημα και μεγάλη πρόκληση. Όμως, αξίζει τον κόπο. Ποτέ οι Έλληνες δεν έχουν γράψει για τους εαυτούς τους. Πάντα οι άλλοι έγραφαν για μας και τις περισσότερες φορές μας διέσυραν και μας κατακρεουργούσαν. Ίσως έφτασε η ώρα να προσπαθήσουμε να γράψουμε εμείς για μας. Αν αυτή η δουλειά όντως πάρει σάρκα και οστά και βγει στον αέρα, είμαι σίγουρος πως οι τηλεθεατές θα τη χαρούν»
Και η Ειρήνη Παππά δηλώνει ότι σε αυτή την προσπάθεια δεν θέλει να υποδυθεί κάποιο ρόλο αλλά: «Τα έργα αυτά με συγκινούσαν από τα δώδεκα μου χρόνια. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι είναι επίκαιρα όσο ποτέ, καθρέφτης της κοινωνίας μας και των όποιων αντιφάσεών της. Θα ήθελα να ασχοληθώ με τη σκηνοθεσία, τόσο τηλεοπτική, όσο και κινηματογραφική. Αποφάσισα όμως, ότι δεν θα παίξω πια, διότι η τραγωδία συνεπάγει μια τεράστια ευθύνη. Και ο φόβος ότι θα μπορούσα να μην ανταπεξέλθω, θα με έκανε να νοιώσω πολύ άσχημα».
Βαδίζει τα 87 αλλά φαίνεται ότι το πάθος της για τη σκηνή δεν ησυχάζει. Κατέχει ένα σπάνιο κράμα ηθοποιού, παραγωγού, αφηγήτριας, δασκάλας, διερμηνέα και συγγραφέα, και σημάδεψε με το πέρασμά της τα καλλιτεχνικά και πολιτιστικά δρώμενα Παγκοσμίως. Δεν ασχολήθηκε ποτέ με την πολιτική όλα αυτά τα χρόνια. Ύστερα από μία επιτυχημένη και λαμπρή σταδιοδρομία 50 χρόνων και μία τεράστια καριέρα στο διεθνή χώρο, συνεχίζει να προσφέρει και να υπηρετεί την τέχνη. Το «Σχολείο» της, στο παλιό εργοστάσιο της «Σάνιτας» στην οδό Πειραιώς, όπου θα ανέβαζε τις τραγωδίες και το έργο που έχει παρουσιάσει όλα αυτά τα χρόνια στο εξωτερικό δεν λειτούργησε τα δύο τελευταία χρόνια.
Δεν μιλά πολύ για το γιατί και δεν δίνει συνεντεύξεις. Για την Ελλάδα και τα όσα συμβαίνουν γύρω της δεν κρύβει τον πόνο της και δηλώνει με τη σιωπή της την διαμαρτυρία της. Η μεγάλη μας ηθοποιός είχε αναγκαστεί να αυτοεξοριστεί στο εξωτερικό κατά την διάρκεια της επταετίας. Ζούσε σε ξενοδοχεία όπως και η Μελίνα. Αρνιόταν να επιστρέψει στην Ελλάδα έως ότου η στρατιωτική χούντα ανατράπηκε. «Δεν είμαστε τίποτα, αλλά μια αμερικανική αποικία» έλεγε τότε. «Εισάγουμε τσίχλες και τα αυτοκίνητα, τα βιβλία και τα αρχεία και τον πολιτισμό. Στις πόλεις, είμαστε θύματα της ποσότητας των εμπορευμάτων που πρέπει να μεταφερθεί. Ο Πλάτωνας έκανε το πρώτο λάθος. Άρχισε να μιλάει για την ψυχή και την ηθική, και εμπόδισε τους λάτρεις του καλού φαγητού από την αναζήτηση της φύσης του ανθρώπου. Έτσι ο Πλάτων καθυστέρησε την επιστημονική και τεχνική επανάσταση 3.000 χρόνια …δήλωνε σχολιάζοντας τα δρώμενα εκείνης της εποχής σε ξένους δημοσιογράφους. Τόσο σημερινές οι απόψεις της που η επανάληψή τους στην εποχή μετά μνημονίου στην Ελλάδα είναι άλλο τόσο χρήσιμες.
Τώρα έχει επιλέξει την «μοναξιά για παρέα»! Κι όπως λέει: «Ο χρόνος έχει έρθει για μας, πρέπει να επιλέξουμε πώς τα παιδιά μας και οι νεότερες γενιές θα μας θυμούνται!
