Βάλε κι άλλο πιάτο στο τραπέζι. Σήμερα έχουμε γιορτή. Το μεγάλο φθινοπωρινό ραντεβού των Καλυβίων Θορικού στις 7 και 8 Νοέμβρη γίνεται κάθε χρόνο στον βυζαντινό ναό των Ταξιαρχών, ένα σπουδαίο μνημείο του 5ου-6ου αιώνα, όπου πολλοί κάτοικοι γίνονται  μια παρέα και ετοιμάζουν το κρέας με τη βοήθεια δωρεών από τις τοπικές επιχειρήσεις και κτηνοτρόφους για το Κουρμπάνι, Κορμπάνι, Κορπάνι... Η συμμετοχή του κόσμου είναι καθολική, καθώς η μέρα αυτή θεωρείται ορόσημο για την πόλη.

Από πότε υπάρχει αυτό το έθιμο και γινόταν και στην αρχαιότητα προ Χριστού;

Το έθιμο του «κουρμπανιού» ή «κορμπανιού» έχει τις ρίζες του στα βάθη των αιώνων και, ναι, συνδέεται άμεσα με τις θυσίες ζώων που γίνονταν στην αρχαιότητα, πολλούς αιώνες προ Χριστού.

Αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα συγκρητισμού – δηλαδή της επιβίωσης ενός αρχαίου λατρευτικού εθίμου το οποίο, με την έλευση του Χριστιανισμού, άλλαξε νόημα, «βαπτίστηκε» χριστιανικό και ενσωματώθηκε στην ορθόδοξη παράδοση.

1. Η σχέση με την Αρχαιότητα (Προ Χριστού)

Στην Αρχαία Ελλάδα, η θυσία ζώων (η λεγόμενη «θυσία» ή «εκατόμβη») ήταν η κεντρικότερη πράξη της δημόσιας λατρείας προς τους θεούς του Ολύμπου. Η ομοιότητα με το σημερινό κορμπάνι είναι εντυπωσιακή ως προς τη δομή της:

• Η προσφορά και η ιεροτελεστία: Οι αρχαίοι θυσίαζαν ένα εκλεκτό ζώο (ταύρο, κριάρι, χοίρο) στον βωμό του θεού. Πριν από τη θυσία, έκαναν σπονδές και προσευχές, όπως ακριβώς σήμερα ο ιερέας διαβάζει τις ευχές πάνω από τα καζάνια.
• Το κοινό γεύμα (Το «Δείπνον»): Οι θεοί έπαιρναν ως προσφορά μόνο τα οστά και το λίπος που κάίγονταν στον βωμό (κνίσα). Το υπόλοιπο κρέας βραζόταν σε μεγάλα καζάνια (λέβητες) και μοιραζόταν σε όλους τους πολίτες της πόλης-κράτους. Αυτό το κοινό γεύμα εξασφάλιζε την ενότητα της κοινωνίας, ακριβώς όπως κάνει και το κορμπάνι σήμερα στα Μεσόγεια.

2. Η γέφυρα με την Παλαιά Διαθήκη

Εκτός από την αρχαία ελληνική παράδοση, η θυσία ζώων ως προσφορά ευχαριστίας ή εξιλέωσης προς τον Θεό ήταν θεμελιώδης και στην εβραϊκή παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης (π.χ. η θυσία του Αβραάμ, το Πασχαλινό αρνί). Από εκεί, η έννοια της «θυσίας» πέρασε και στο Ισλάμ (από όπου προέρχεται και η ίδια η λέξη κουρμπάν).

3. Πώς επιβίωσε στους Χριστιανικούς Χρόνους;

Όταν ο Χριστιανισμός έγινε η επίσημη θρησκεία, η αιματηρή θυσία ζώων καταργήθηκε δογματικά, καθώς η «ύστατη θυσία» θεωρήθηκε εκείνη του Χριστού πάνω στον Σταυρό.

Ωστόσο, οι λαϊκές συνήθειες αιώνων δεν σβήνουν εύκολα. Οι πρώτοι χριστιανοί μετέτρεψαν τις αρχαίες θυσίες σε «Αγάπες» – κοινά δείπνα των πιστών μετά τη Λειτουργία. Στην πορεία των αιώνων, και ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Βυζαντίου και της Τουρκοκρατίας, το έθιμο σταθεροποιήθηκε στην επαρχία: οι αγροτικοί και κτηνοτροφικοί πληθυσμοί συνέχισαν να προσφέρουν ζώα στους Αγίους για να εξασφαλίσουν την προστασία των κοπαδιών και της σοδειάς τους.

Συνεπώς, το κορμπάνι που βλέπουμε σήμερα στα Καλύβια ή στον Κουβαρά κουβαλάει μια πολιτισμική μνήμη τουλάχιστον 3.000 ετών, συνδέοντας την αρχαία ελληνική γιορτή με τη χριστιανική ενορία.

Οι Αρβανίτες δεν βρήκαν το έθιμο στην Αττική ως «αρχαιολογικό εύρημα» για να το αντιγράψουν, αλλά το υιοθέτησαν και το διατήρησαν μέσα από μια φυσική ιστορική συνέχεια, καθώς συγχωνεύτηκαν με τους γηγενείς βυζαντινούς πληθυσμούς και έφεραν μαζί τους μια δική τους, παρόμοια κτηνοτροφική κουλτούρα.

Η επιβίωση αυτού του αρχαιοελληνικού καταλοίπου στα χέρια των Αρβανιτών της Αττικής (όπως στα Καλύβια και τον Κουβαρά) εξηγείται μέσα από τρεις βασικούς παράγοντες:

1. Η Πολιτισμική Συγχώνευση (14ος αιώνας)

Όταν οι Αρβανίτες εγκαταστάθηκαν μαζικά στην Αττική και τα Μεσόγεια κατά τον 14ο αιώνα (καλεσμένοι από τους Καταλανούς και τους Βυζαντινούς ηγεμόνες για να πυκνώσουν τον πληθυσμό), ήταν ήδη Χριστιανοί Ορθόδοξοι.

• Στις νέες τους πατρίδες συναντήθηκαν με τους εναπομείναντες ντόπιους ελληνικούς πληθυσμούς.
• Το έθιμο της προσφοράς ζώων υπήρχε ήδη στο Βυζάντιο ως λαϊκή χριστιανική πρακτική (ευλογία των καρπών και των ζώων). Οι Αρβανίτες το ενσωμάτωσαν αμέσως στη δική τους κουλτούρα, καθώς ταίριαζε απόλυτα με τον τρόπο ζωής τους.

2. Η Κτηνοτροφική και Αγροτική Δομή της Κοινωνίας τους

Οι Αρβανίτες των Μεσογείων ήταν κατεξοχήν κτηνοτρόφοι, γεωργοί και πολεμιστές. Σε τέτοιες κοινωνίες, η επιβίωση εξαρτιόταν άμεσα από την υγεία των κοπαδιών και την ευφορία της γης.

• Η «θυσία» ενός ζώου (κορμπάνι) στον προστάτη Άγιο ήταν μια πράξη συμβολικής ανταλλαγής: προσέφεραν ένα ζώο από το κοπάδι τους για να ζητήσουν την προστασία του Αγίου για το υπόλοιπο ζωικό κεφάλαιο.
• Επειδή ζούσαν σε σκληρές εποχές (Τουρκοκρατία), το κορμπάνι λειτουργούσε και ως μέσο κοινωνικής πρόνοιας. Το κρέας ήταν πολυτέλεια· μέσω του εθίμου, εξασφαλιζόταν ότι τουλάχιστον στη γιορτή του Αγίου, όλο το χωριό –ακόμα και οι πιο φτωχοί– θα έτρωγαν κρέας.

3. Η Αρβανίτικη «Φάρα» και η Κλειστή Κοινωνία

Ο κυριότερος λόγος που το έθιμο διατηρήθηκε αυτούσιο και δεν αλλοιώθηκε με το πέρασμα των αιώνων είναι η κοινωνική οργάνωση των Αρβανιτών:

• Ισχυρή Κοινοτική Συνοχή: Οι αρβανίτικες κοινότητες οργανώνονταν σε «φάρες» (διευρυμένες οικογένειες). Ο λόγος της τιμής (μπέσα) και ο σεβασμός στις παραδόσεις των προγόνων ήταν απαράβατοι νόμοι. Αν μια φάρα είχε καθιερώσει ένα τάμα, οι επόμενες γενιές ήταν υποχρεωμένες να το συνεχίσουν.
• Γλωσσική και Πολιτισμική Απομόνωση: Για αιώνες, οι Αρβανίτες των Μεσογείων κρατούσαν τις κοινότητές τους σχετικά «κλειστές» προς τους εξωτερικούς πληθυσμούς, διατηρώντας την αρβανίτικη λαλιά. Αυτή η σχετική απομόνωση λειτούργησε ως «θερμοκήπιο» παράδοσης. Ενώ σε άλλες περιοχές της Ελλάδας η αστικοποίηση έσβηνε τα παλιά έθιμα, στα Μεσόγεια οι ρίζες έμειναν βαθιές.

Έτσι, το αρχαίο ελληνικό «δείπνον» της θυσίας, αφού πέρασε από το Βυζάντιο, υιοθετήθηκε από τους δυναμικούς Αρβανίτες, οι οποίοι το μετέτρεψαν σε σήμα κατατεθέν της δικής τους τοπικής ταυτότητας, φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας ως το «κορμπάνι» των Καλυβίων και του Κουβαρά.

Σήμερα, οι κάτοικοι στα Μεσόγεια και τη Λαυρεωτική συνεχίζουν να διοργανώνουν το κορμπάνι ως το αποκορύφωμα των μεγάλων τοπικών θρησκευτικών πανηγυριών, με το φαγητό να μαγειρεύεται παραδοσιακά σε μορφή στιφάδου μέσα σε μεγάλα καζάνια.

Βρήκαμε:

1. Το Κορμπάνι της Ζωοδόχου Πηγής (Κινητή εορτή – Παρασκευή του Πάσχα)

Αυτό ήταν ιστορικά το μεγαλύτερο και πιο εντυπωσιακό κορμπάνι της περιοχής, καθώς ένωνε τρία διαφορετικά αρβανιτοχώρια: τα Καλύβια, την Κερατέα και τον Κουβαρά.

Η παράδοση: Παλαιότερα, οι κάτοικοι ανέβαιναν από την παραμονή στη βουνοκορφή με ζώα (μουλάρια και γαϊδουράκια). Διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο κάτω από τα αστέρια, μαγειρεύοντας όλη τη νύχτα το κορμπάνι, δημιουργώντας μια μοναδική ατμόσφαιρα κοινοτικής γιορτής και Αναστάσιμης χαράς.

2. Το Κορμπάνι του Αγίου Δημητρίου (26 Οκτωβρίου)

Όπως αναφέραμε, αποτελεί το σήμα κατατεθέν του Κουβαρά. Την παραμονή της γιορτής, οι άνδρες του χωριού συγκεντρώνονται, ανάβουν τις φωτιές και στήνουν τα καζάνια έξω από τον ναό. Το φαγητό ευλογείται ανήμερα της γιορτής και μοιράζεται στην κεντρική πλατεία, κρατώντας ζωντανή την αρβανίτικη παράδοση της αλληλεγγύης της κοινότητας.

3. Το Κορμπάνι των Αρχαγγέλων / Ταξιαρχών (8 Νοεμβρίου)

Είναι το μεγάλο φθινοπωρινό ραντεβού των Καλυβίων Θορικού. Τελείται στον βυζαντινό ναό των Ταξιαρχών, όπου οι «κουρμπανατζήδες» ετοιμάζουν το κρέας με τη βοήθεια δωρεών από τις τοπικές επιχειρήσεις και κτηνοτρόφους. Η συμμετοχή του κόσμου είναι καθολική, καθώς η μέρα αυτή θεωρείται ορόσημο για την πόλη.

Γιατί επιμένουν οι κάτοικοι σήμερα;

Στη σύγχρονη εποχή, το κουρμπάνι ή κορμπάνι έχει χάσει τον χαρακτήρα της ανάγκης για σίτιση, αλλά έχει κερδίσει σε ταυτότητα. Για τους κατοίκους των Καλυβίων και του Κουβαρά, το να συμμετέχουν στο αναμμένο καζάνι την παραμονή:

• Είναι ένας τρόπος να δηλώσουν την αρβανίτικη καταγωγή τους και τον σεβασμό στους παππούδες τους.
• Λειτουργεί ως ένα «κοινωνικό αντίδοτο» στην αποξένωση της σύγχρονης ζωής, αφού τους φέρνει όλους στο ίδιο τραπέζι.

Σ.Σ. Άρα ο δωρητής του κρέατος λογικά εκπλήρωσε κάποιο τάμα του. 

Τα ζώα ή τα υλικά που χρησιμοποιούνται δεν αγοράζονται από κάποιο ταμείο, αλλά αποτελούν εθελοντικές προσφορές και τάματα των πιστών. Γίνονται ως ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τον Άγιο ή τους Αρχαγγέλους για τη θεραπεία μιας ασθένειας ή την προστασία της οικογένειας.

Η κοινότητα πιστεύει ότι μέσω της θυσίας και της προσευχής, ο προστάτης Άγιος θα ευλογήσει την περιοχή, εξασφαλίζοντας καλή υγεία στους κατοίκους, καρποφορία στη γη και προστασία από φυσικές καταστροφές (όπως η ξηρασία ή οι επιδημίες).